خوشنویسی ایرانی

خطّ کوفی، نخستین خطّ ایران در دورۀ اسلامی است که از مرحلۀ خط، در معنای ثبت و ضبط زبان به عرصۀ خوشنویسی در هنرهای زیبا وارد شد. رشد نخستینِ این خط به جهت کتابتِ قرآن کریم بود و حسّاسیت و دقتِ لازم در ثبتِ کلام الهی سبب افزایش دقت در خطِّ کوفی شد؛ به این صورت که از خطّی بَدوی و ناقص به خطّی تبدیل گشت که اِعراب و اِعجامِ کامل یافت. هم‌زمان با کوفی، خطی که آن را نسخِ قدیم می‌نامند نیز در نوشتار، به‌ویژه جز کتابتِ قرآن به‌کار می‌رفت. از این خط که بیش از کوفی می‌تواند ریشۀ خطِّ نسخِ امروزی باشد، کمتر سخن به میان آمده است.

در رساله‌هایِ کهنِ خوشنویسی، خطِّ کوفی و پیدایش آن، چنین معرفی شده است:

… و بعد از آن در هر روزگاری در آن تصرّف کردندی و تغییری در آن راه دادندی تا خطِّ مَعقِلی بیرون آوردند. و مدت مدید بر آن گذشت تا در زمان بنی‌امیه خطِّ کوفی استخراج کردند؛ و مَستخرجِ آن جماعتی از دانایان کوفه بودند و چون در آن خط از اکابر و اَشراف رغبت و اقبال مشاهده می‌شد خلایق در جودت و تحسینِ آن خط سعی تمام می‌نمودند تا نوبت به حضرتِ با نَضرتِ حضرت امیرالمؤمنین و امام‌المتقین علی‌بن ابی طالب علیه‌السلام رسید و آن حضرت این طریقه را به مرتبۀ کمال رسانید و هیچ آفریده مثل خطِّ آن حضرت نتوانست نوشت، چه در زمان او و چه بعد از او … (اصول و قواعد خطوط ستّه از فتح‌الله سبزواری، ص ۲۲۹).

… بعد از آن خطِّ کوفی را وضع کردند؛ درین خط دانگی دور است و باقی سطح. او را کوفی برای آن گویند که در کوفه پیدا شده برین صورت، و بهترین کسی که این خط نوشت.